Sosyal Bilimler | Kayda Değer Akademik Metinler

Sosyal Bilimler

Cinsel Stratejiler Teorisi Nedir? - Sosyal Bilimler
Sosyal Bilimler

Cinsel Stratejiler Teorisi Nedir?

Makaleyi PDF Olarak İndir

Cinsel stratejiler teorisi (CST), hem erkek hem de dişilerin farklı koşullar altında benimsedikleri orta düzey evrimsel bir çiftleşme stratejileri teorisidir. Her bireyin sahip olabileceği, kısa vadeli ve uzun vadeli çiftleşmenin yanı sıra farklı motiflerin ne zaman ve neden baskın olacağı gibi birden fazla güdüyü içermesiyle önceki teorilerden farklıdır.

Giriş

Cinsel stratejiler teorisi, insanların karmaşık bir çiftleşme stratejileri menüsü geliştirdiğini, bu çiftleşme adaptasyonlarının bazılarının çiftleşmenin zamansal boyutuna bağlı olduğunu ve bazı çiftleşme adaptasyonlarının kadınlarda ve erkeklerde benzer olmasına rağmen, bazılarının cinsiyetler arasında derinlemesine farklılık gösterdiğini varsayar (Buss and Schmitt, 1993). CST’nin ana önermelerini, tahminlerini ve ampirik testlerini açıklamadan önce, çiftleşme teorilerini kısaca tanımlamak faydalıdır.

Önceki teoriler tipik olarak benzerlik arayışı, tamamlayıcılık arayışı veya eşitlik arzusu gibi tekil çiftleşme motiflerini öne sürüyordu. Bu teorilerin, CST’nin düzeltmeye çalıştığı beş ana sınırlaması vardı: (1) Her biri tek bir çiftleşme saikini öne sürerek onları son derece basitleştirdi; (2) hepsi, insanların neden tekil dürtüler tarafından motive edildiğini açıklamada başarısız oldu; (3) bunların tümü, insanların benzerlik, tamamlayıcılık veya eşitlik aradıkları alanları veya bağlamları, alana özgü tahminleri engelleyen bir genellik derecesini belirtmekte başarısız oldu; (4) hepsi çiftleşme psikolojisinin cinsiyete göre farklılaştırılmış öngörülerini ortadan kaldırarak erkekler ve kadınlar için aynı olduğunu varsaydı; ve (5) işlevi belirtilmemiş,  uyarlanabilir sorunları merkezi çiftleşme güdüsü tarafından çözülen, böylece çiftleşme psikolojisini herhangi bir evrimsel bağıntıdan ayıran yapıya oturttu. CST bu sınırlamaları düzeltmeye çalışmıştır.

Hiçbir şey evrimsel sürecin merkezi motoruna —diferansiyel üreme başarısına— çiftleşmekten daha yakın değildir. Bir eş seçmeyi ve etkilemeyi başaramayanlar, ata olamazlar. Evrimsel bir psikolog için, seçilim yoluyla evrim, cinsel olarak üreyen bilinen tüm türlerde olduğu gibi, eş seçimini çevreleyen güçlü bir dizi adaptasyon uydurmada başarısız olsaydı bilimsel mantığa meydan okurdu. Bu nedenle CST, insanların sahip oldukları çiftleşme nedenleri ne olursa olsun, insan evrimsel tarihinin uzun süreci boyunca başarılı bir üremeye doğrudan veya dolaylı olarak katkıda bulunan uyarlanabilir sorunları çözdükleri için var olduklarını varsayar.

Cinsel Strateji Teorisinin İki Ana Ekseni

CST’nin iki ana ekseni, geçici çiftleşme süresi (kısa süreli rastgele cinsel karşılaşmalardan uzun vadeli kararlı çiftleşme ilişkilerine kadar) ve biyolojik cinsiyettir (erkek, kadın).  Biyolojik cinsiyet önemlidir çünkü insanlar temel üreme biyolojileri açısından farklılık gösterir.  Bir fark, döllenmenin erkeklerde değil, kadınların içinde gerçekleşmesidir. İkinci bir fark, kadınların tek bir çocuk yetiştirmek için 9 aylık ağır bir hamilelik yatırımına ihtiyaç duymasıdır; erkekler aynı çocuğu tek bir cinsel ilişki eylemi ile üretebilirler. Ve başka önemli farklılıklar da var kadınların doğurganlığı döngüseldir, oysa erkeklerin doğurganlığı değildir; kadınların doğurganlığı keskin bir şekilde yaşa göre derecelendirilirken, erkeklerin doğurganlığı yalnızca aşamalı olarak yaşa göre derecelendirilir; doğum sonrası kadınlar emzirme maliyetlerini üstlenirken, erkekler bunu yapmamaktadır.  CST, insanların üreme biyolojisindeki cinsiyete bağlı bu farklılıklara psikolojik ve stratejik çiftleşme adaptasyonları geliştirdiğini varsayar.

Zamansal boyutla ilgili olarak, insanlar, ağır bağlılık, uzun vadeli çift bağlar ve iki ebeveynli yatırımla işaretlenmiş uzun vadeli bir çiftleşme stratejisi geliştirdiler.  Bu aşikâr görünebilir ancak bu tür uzun vadeli çiftleşme memeliler arasında son derece nadirdir ve sadece %3-5’ini karakterize eder. İnsanların ayrıca kısa süreli taahhüt edilmeyen çiftleşmeleri var —tek gecelik ilişkiler, sıradan ilişkiler, kısa ilişkiler (e.g., Scelza, 2011; Symons, 1979). CST, bu önemli zamansal boyutun bir işlevi olarak, erkeklerin ve kadınların tekrar tekrar çözmek zorunda oldukları uyum sorunlarının farklı olduğunu varsaymaktadır.

Çiftleşme Türü Erkek Kadın
Kısa Dönem Artan eş sayısı Acil kaynaklar
Cinsel olarak erişilebilir kadınların belirlenmesi Kısa dönem olanı uzun dönem olarak değerlendirme
Gider ve riskleri minimize etme İyi genlerin belirlenmesi
Taahhütleri minimize etme Eş sigortası, yedek eşler
Doğurgan kadınları belirleme Eş değiştirme
Uzun Dönem Babalık olasılığı Yatırım yapılabilir erkek
Kadın üreme değeri Yatırım yapılmak istenen erkek
Taahhüt Taahhüt
İyi ebeveynlik yetenekleri İyi ebeveynlik yetenekleri
Gen kalitesi Gen Kalitesi
İlişki yükü İlişki yükü
Uzun ömür olasılığı Fiziksel koruma

Tablo 1: Tablo, Buss ve Schmitt (1993), s. 207’deki Tablo 1’den uyarlanmıştır.

Kısmen Trivers’ın (1972) ebeveyn yatırımı ve cinsel seçilim teorisine dayanmakla birlikte, CST, erkeklerin kısa vadeli çiftleşmede; erişilebilir seks partnerlerinin sayısını artırmak, hangi kadınların cinsel olarak uygun veya erişilebilir olduğunu belirlemek ve her bir çiftleşme fırsatına yönelik maliyeti, riski ve yatırım miktarını en aza indirmek gibi adaptif problemlerini çözmesi gerektiğini farzeder. Büyük miktarda deneysel veri bu tahminleri desteklemektedir. Erkekler, kadınlara kıyasla, kısa süreli seks ile daha fazla motive olurlar, daha fazla sayıda seks partneri arzu ederler, cinsel ilişki aramadan önce daha az zaman geçmesine izin verirler, kolay cinsel erişilebilirlik ipuçları sergileyen çekici kadınlar bulur ve kısa vadeli çiftleşme bağlamında, yatırımı ve karmaşık taahhütleri en aza indirmek için bir psikoloji gösterir ve buna uyumlu davranış sergiler (Buss and Schmitt, 1993; Haselton and Buss, 2001; Schmitt, 2003).

Kısa vadeli bir çiftleşme stratejisi izleyen kadınlar, farklı adaptif zorluklarla karşı karşıyadır. Bunlar arasında ekonomik kaynaklara anında erişimin güvence altına alınması, yüksek kaliteli genlere sahip seks partnerlerinin seçilmesi, kısa vadeli eşlerin potansiyel uzun vadeli beklentiler olarak değerlendirilmesi ve eş değiştirme hedefi için potansiyel yedek eşlerin yetiştirilmesi yer alıyor. Çok sayıda çalışma bu tahminleri desteklemektedir. Kadınlar, kısa süreli çiftleşmede abartılı kaynak gösterilerine öncelik verirler (Buss and Schmitt, 1993). Erkeksi görünüşü ve simetrik özellikleri yüksek olan erkekleri tercih etmeye yöneliyorlar, bunlardan ikisi iyi genlere dair varsayılmış ipuçları (Gildersleeve et al. 2014). Yedek eşler yetiştirirler, yetiştirdikleri yedekler bir başkasına âşık olduğunda sıkıntıya girerler ve bazen daha iyi bir partner değişimi için, mutsuz bir çiftleşme ilişkisinden çıkmak adına kısa vadeli çiftleşmeyi kullanırlar (e.g., Buss et al. 2017). Kısaca CST, stratejik repertuarları içinde hem kadınların hem de erkeklerin kısa vadeli çiftleşmeye sahip olduklarını ve kısa vadeli çiftleşme psikolojilerinin tam olarak cinsiyetlerin evrimsel tarih boyunca tekrarlayan kısa vadeli çiftleşmenin farklı uyumsal zorluklarını çözmek zorunda kaldığı alanlarda farklılaştığını varsayar.

Erkekler ve Kadınlar İçin Uzun Süreli Çiftleşme Psikolojisi

Uzun süreli çiftleşmede, kadınlar ve erkekler, uzun vadede kendilerine bağlanacak bir eş bulmak, güvenilir bir ortak olacak biri ve iyi bir ebeveyn olacak biri gibi pek çok benzer uyumsal sorunla karşı karşıyadır. Her iki cinsiyetin de bu sorunları çözmek için, aşk belirtileri aramak (bağlılık için bir işaret), uzun vadeli eş tercihlerinde güvenilirliğe ve duygusal istikrara öncelik vermek, iyi ebeveynlik, nezaket ve uyumun yanı sıra iyi eş niteliklerine değer vermek gibi uyarlanabilir çözümleri vardır (Buss, 1989; 2016; Buss and Shackelford, 2008).

Uzun vadeli bir eş arayan erkekler, kritik bir uyum sorununu çözmek zorunda kaldılar —doğurgan bir eş veya gelecekte üreme potansiyeli yüksek olan birini seçmek. Yumurtlama, insanlarda nispeten gizlendiğinden ve doğurganlık doğrudan tespit edilemediğinden, CST, erkeklerin doğurganlıkla istatistiksel olarak ilişkili olan ipuçlarına öncelik vereceğini varsaydı. Kadınların doğurganlığı keskin bir şekilde yaşa göre derecelendirildiğinden, bu durum erkeklerin fiziksel çekiciliğe öncelik vereceği tahminlerini verdi çünkü görünüm gençliğe, sağlığa ve dolayısıyla doğurganlığa gözlemlenebilir bir ipucu veriyor. Bol miktarda ampirik kanıt bu tahmin dizisini desteklemektedir. Dünya çapında erkekler, kadınlarla karşılaştırıldığında, uzun vadeli çiftleşmede fiziksel çekiciliğe ve göreceli gençliğe daha fazla öncelik vermektedir (Buss, 1989; Buss and Schmitt, 1993; Kenrick and Keefe, 1992). İç dişi döllenme ve hamileliğin adaptif problemi nedeniyle, uzun süreli eş arayan erkekler, aynı zamanda, yavrularda babalık olasılıklarını artıracak eşlere verilen ipuçlarına öncelik vermek zorunda kaldı. Ve aslında, erkekler uzun vadeli bir eşte cinsel sadakate büyük değer verirler ve rastgele çiftleşme geçmişinin herhangi bir belirtisinden hoşlanmazlar (Buss and Schmitt, 1993). Erkeklerin ayrıca cinsel kıskançlık ve eş-koruma çabası gibi eş-seçim sonrası uyarlamaları da vardır, bu bir kadına uzun vadeli bağlılıklarının rakiplerinden ziyade kendilerine ait olan çocuklarla sonuçlanma olasılığını artırma işlevi görür (Buss, 2000; Daly et al. 1982).

CST, uzun vadeli bir çiftleşme stratejisi izleyen kadınların, diğer şeylerin yanı sıra hem kaynakları elde edebilen hem de bu kaynakları rakip kadınlardan ziyade onlara yatırmaya istekli olan erkeklere öncelik vereceğini varsaymaktadır. Çok sayıda kültürler arası kanıt bu hipotezi desteklemektedir. Dünya çapında kadınlar, erkeklere kıyasla sosyal statü, hırs ve çalışkanlık gibi uzun vadeli eşlerde kaynaklara yol açan niteliklere değer veriyor (Buss, 1989).

CST ayrıca kadınların korunma sorununu çözmek zorunda olduklarını ve bu yüzden onları diğer erkeklerden koruyabilecek erkeklere değer vereceğini varsaymaktadır.  Kadınlar gerçekten de fiziksel heybete, uzun boylu olmaya ve atletik hünere öncelik verirler ve bu adaptif problemi çözmek için seçenekleri değerlendirirler (Buss, 2016).

Çiftleşme Psikolojisi Bağlama Bağlıdır

Cinsel stratejiler teorisi, biyolojik cinsiyet ve zamansal bağlama bağlı bir psikolojinin merkezi olduğunu varsayarak karmaşık bir çiftleşme teorisi olarak tasarlandı. 1993’te ilk önerildiğinden bu yana bol miktarda kanıt birikmiş olsa da CST, evrimleşmiş insan çiftleşme stratejileri üzerine “son söz” yerine açık uçlu olacak şekilde tasarlanmıştır. Aslında, yazarları, çiftleşme psikolojimizin olumsal olacağı diğer olası bağlamları belirleyen gelecekteki teorisyen ve araştırmacılar için bir gündem oluşturdular. Biri, eş değeri veya bir kişinin çiftleşme ortamındaki arzu düzeyidir. İkinci, bir cinsiyet oranı veya herhangi bir çiftleşme havuzundaki erkeklerin kadınlara göreceli oranı. Üçüncüsü, parazit prevalansının ekolojisidir. Araştırmalar, bu ve diğer bağlamların çiftleşme stratejilerini önemli ölçüde etkilediğini doğruladı (e.g., Buss and Shackelford, 2008; Gangestad and Buss, 1993; Schmitt, 2016).

CST’nin yazarları ayrıca bireysel farklılıkların önemli olduğunu düşünüyorlardı ve bunlar eksiksiz bir insan çiftleşme stratejisi teorisi ile açıklanmalıydı. 1993’ten beri yapılan araştırmalar giderek bireysel farklılıklara odaklanıyor. Bir örnek olarak, kişilik özelliklerinin “karanlık üçlüsü” (narsisizm, Makyavelcilik ve psikopati) üzerine yapılan araştırmalar, yüksek puan alanların kısa vadeli çiftleşmeyi sürdürme olasılıklarının daha yüksek olduğunu göstermiştir, bunların aldatmayı bir çiftleşme taktiği olarak kullanma olasılığı daha yüksektir ve hatta kadınların çiftleşme stratejisinin temel bir özelliği olan dişi tercihini atlayarak zorlama veya güç kullanma olasılığı daha yüksek olabilir (Jonason et al. 2009). 1993’te CST tarafından sadece belirsiz bir şekilde tanınan ikinci bir örnek, eş seçiminde “iyi genlerin” önemi (e.g., Miller, 2000).

Sonuçlar

Evrimleşmiş çiftleşme psikolojimiz son derece karmaşıktır. Artık CST’den önceki çiftleşme teorilerinin olağanüstü derecede basit olduğunu biliyoruz. İnsanların etki alanları, zamansal bağlamlar ve biyolojik cinsiyetler arasında değişmeyen tek bir çiftleşme nedeni yoktur.

Bunun yerine insanlar, zamansal bağlama, her cinsiyetin tekrar tekrar karşılaştığı zorluklara ve eş değeri, cinsiyet oranı ve parazit prevalansı gibi kişisel, sosyal ve ekolojik faktörlere duyarlı çiftleşme adaptasyonlarına sahiptir. Her ay, cinsel sömürü ipuçlarının kısa süreli cinsel çekicilik için önemi (Goetz et al. 2012), kişiliğin takip edilen çiftleşme stratejisiyle ilgisi (Jonason et al. 2009; Schmitt, 2016) ve yaş, ilişki geçmişi, ekoloji ve kültür gibi koşullara bağlı olarak bir cinsel stratejiden diğerine geçiş gibi, çiftleşme uyarlamalarının yeni “tasarım özellikleri” keşfediliyor. Başlangıçta formüle edildiği şekliyle CST’nin, sonraki on yıllarca süren deneysel araştırmalarla sağlam bir şekilde desteklenen insan çiftleşmesi temellerinin çoğunu sağladığına inanmamıza rağmen, çiftleşme hakkında orijinal formülasyonuna eklemeler ve genişletmeler gerektiren birçok yeni bilgi keşfedilmiştir.

Kaynakça

Buss, D. M. (1989). “Sex Differences in Human Mate Preferences: Evolutionary Hypotheses Tested in 37 Cultures”. The Behavioral and Brain Sciences, 12(01), 1–14.

—————. (2000). The Dangerous Passion. New York: The Free Press.

—————. (2016). The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. New York: Basic Books.

Buss, D. M., and Schmitt, D. P. (1993). “Sexual Strategiestheory: An Evolutionary Perspective on Human Mating”. Psychological Review, 100, 204–232.

Buss, D. M., and Shackelford, T. K. (2008). “Attractivewomen Want it All: Good Genes, Economic Investment, Parenting Proclivities, and Emotional Commitment”. Evolutionary Psychology, 6, 134–146.

Buss, D. M., Goetz, C., Duntley, J. D., Asao, K., and Conroy-Beam, D. (2017). “The Mate Switching Hypoth-Esis”. Personality and Individual Differences, 104, 143–149.

Daly, M., Wilson, M., and Weghorst, S. J. (1982). “Malesexual Jealousy”. Ethology and Sociobiology, 3, 11–27.

Gangestad, S. W., and Buss, D. M. (1993). “Pathogen Prevalence and Human Mate Preferences”. Ethology and Sociobiology, 14, 89–96.

Gildersleeve, K., Haselton, M. G., and Fales, M. R. (2014). “Do Women’s Mate Preferences Change Across the Ovulatory Cycle? A Meta-Analytic Review”. Psychological Bulletin, 140, 1205–1259.

Goetz, C. D., Easton, J. A., Lewis, D. M., and Buss, D. M. (2012). “Sexual Exploitability: Observable Cues and their Link to Sexual Attraction”. Evolution and Human Behavior, 33, 417–426.

Haselton, M. G., and Buss, D. M. (2001). “Emotional Reactions Following First Time Sexual Intercourse: The Affective Shift Hypothesis”. Personal Relationships, 8, 357–369.

Jonason, P. K., Li, N. P., Webster, G. D., and Schmitt, D. P. (2009). “The Dark Triad: Facilitating Short-Term Matingin Men”. European Journal of Personality, 23, 5–18.

Kenrick, D. T., and Keefe, R. C. (1992). “Age Preferences Inmates Reflect Sex Differences in Human Reproductivestrategies”. The Behavioral and Brain Sciences, 15, 75–91.

Miller, G. (2000). The Mating Mind: How Sexual Choiceshaped the Evolution of Human Nature. New York: Penguin.

Scelza, B. A. (2011). “Female Choice and Extra-Pair Pater-Nity in a Traditional Human Population”. Biology Letters, 7(6), 889–891.

Schmitt, D. P. (2003). “Universal Sex Differences in Thedesire for Sexual Variety: Tests from 52 Nations, 6 Continents, and 13 Islands”. Journal of Personality and Social Psychology, 85, 85.

—————. (2016). “Fundamentals of Human Matingstrategies”. In D. M. Buss (Ed.), The Evolutionary Psychology Handbook (2nd Ed., 294–316). New York: Wiley.

Symons, D. (1979). The Evolution of Human Sexuality. New York: Oxford University Press.

Trivers, R. (1972). “Parental Investment and Sexual Selection”. In Sexual Selection and the Descent of Man, 1871–1971, 136–179. New York: Aldine de Gruyter.

 

Bu yazı Muhammed Akbaba tarafından sosyalbilimler.org’da yayımlanmak üzere Türkçeye çevrilmiştir.

Orijinal Kaynak: Buss, David M. ve Schmitt, David P. (2016). “Sexual Strategies Theory” içinde Encyclopedia of Evolutionary Psychological Science. T. K. Shackelford ve V. A. Weekes-Shackelford (Ed.), Springer International Publishing AG.

Atıf Şekli: Buss, David M. ve Schmitt, David P. (2021, Mayıs 01). “Cinsel Stratejiler Teorisi”, Çev. Muhammed Akbaba, Sosyal Bilimler, Link: sosyalbilimler.org/cinsel-stratejiler-teorisi

Yasal Uyarı: Yayımlanan bu yazı Türkçeye yabancı dilden sosyalbilimler.org çevirmenleri tarafından çevrilmiştir. Söz konusu metin, izin alınmadan başka bir web sitesinde ya da mecrada kısmen veya tamamen yayımlanamaz, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, dağıtılamaz, içeriğinde herhangi bir değişiklik yapılamaz. Aksi taktirde bir hak ihlâli söz konusu olduğunda; sosyalbilimler.org, 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun ve 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun ilgili hükümleri gereğince maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Ancak yazının bir bölümü, alıntılanan yazıya aktif link verilerek kullanılabilir. Her türlü alıntı (her müstakil yazı için) 200 kelime ile sınırlıdır. Alıntı yapılan metin üzerinde herhangi bir değişiklik yapılamaz. Bu metinde yer alan görüşler yazara aittir ve sosyalbilimler.org’un editöryal politikasını yansıtmayabilir.

sosyalbilimler.org’da yayımlanan metin, video ve podcastlerin paylaşıldığı Telegram grubuna katılmak için buraya bakılabilir. Söz konusu grubun, kuruluş nedeni, işleyiş, güvenlik hususu, sorumluluklar ve diğer detaylar için bu sayfa incelenebilir.


sosyalbilimler.org'da yayımlanan çalışmalar ile ve yeni çıkanlar arasından derlenen kitapların yer aldığı haftalık e-posta bültenine ücretsiz abone olmak için bu sayfa incelenebilir.

Telegram Aboneliği


sosyalbilimler.org’da yayımlanan metin, video ve podcastlerin paylaşıldığı Telegram grubuna katılmak için buraya bakılabilir. Söz konusu grubun, kuruluş nedeni, işleyiş, güvenlik hususu, sorumluluklar ve diğer detaylar için bu sayfa incelenebilir.

Haftalık E-Bülten Aboneliği




sosyalbilimler.org’a Katkıda Bulunabilirsiniz.

sosyalbilimler.org'da editörlük yapabilir, kendi yazılarını yayımlayarak blog yazarımız olabilir veya Türkçe literatüre katkı sağlamak amacıyla çevirmenlik yapabilirsin. Mutlaka ilgi alanına yönelik bir görev vardır. sosyalbilimler.org ekibine katılmak için seni buraya alalım!

Bizi Takip Edin!

Sosyal Bilimleri sosyal ağlardan takip edebilir, aylık düzenlenen kitap çekilişlerimize katılabilirsiniz.