Sosyal Bilimler

Oyunlar ve Gözetim Sanatı: Gözetimi Eğlence Olarak Çalışmak | Sosyal Bilimler
Sosyal Bilimler

Oyunlar ve Gözetim Sanatı: Gözetimi Eğlence Olarak Çalışmak

Şüphesiz, gözetimin olumlu taraflarının anlaşılması ve tanınması hala gelişmemiş bir  alandır  ve bu yüzden gözetim öğrencileri için bir müstakbel mücadeledir. Fakat, Gözetim Çalışmaları’nın gelişmesindeki bir başka faktörün, gözetimin komik özelliklerini ve eğlence değerini kapsadığını öne sürdük. Gözetimi sadece olumlu şekilde koruyucu olarak göz önünde bulunduramayız, aksine hatta komik, eğlenceli ve zevkli bile olabilir (Marx, 1996). Pek çok güncel akım, çağdaş gözetim uygulamalarının çoğunun yürütülmesinde, bariz bir eğlence potansiyelinin olduğunu düşünüyor. Öyle ki, bunlar daha ileri düzeyde empirik ve teorik çalışma gerektirecek cinsten. Bu çalışma, bu akımları açıklayan çeşitli örnekleri ele alacak ve böylece eğlence fonksiyonlarını yerine getirebilen gözetime olanak sağlayan teknolojilerin bazı yönlerini inceleyecek.

Biz  bazı gözetim uygulamalarında ciddi problemlerin olduğunu kesinlikle kabul  ediyoruz. Günümüz gözetim örneklerinin çoğunun kaygı verici imalarını  önemsizmiş gibi göstermek istemeyiz. Ama bu çalışma, gözetimin diğer yönünü incelemek için bir adımdır ve gözetimin bu zamana kadar bir hayli gözardı edilmiş gibi görünen özelliklerine dikkat çekmiştir.

Gözetim, Sanat ve Popüler Kültür

Bu çalışmada söz ettiğimiz gözetim ve eğlence arasındaki bağlantı, sanat ve popüler kültürde bilinmeyen bir alan değildir: Gözetim Çalışmaları bir akademik araştırma haline gelmeden yıllar önce gözetim, eğlence ve sanatın bir konusuydu.

Mesela, gözetim modern görsel sanatlarda konu olarak gündeme gelmişti (Levin et al., 2002). 2013 yılının ilkbaharında, Goethe Enstitüsü Toronto Galerisi, David Rokebys’in medya enstalasyonu olan “Sorting Daemon” çalışmasını sergiledi. Bilgisayar, LCD ekran ve kamera kullanarak, kurulum çevreyi gözledi, Toronto’daki caddede hareket halindeki objelerin görüntülerini topladı ve arka plandan kişilerin görüntülerini çıkarttı. Çıkartılan bireyler, tonlarına, renklerine ve boyutlarına göre bölünmüş parçalara ayrıldı. Sonunda, gizlenen parçalar yeniden yerleştirildi ve dehşete düşürücü güzellikteki renk ve yapılardan müteşekkil bilgisayar görüntülerine dönüştürüldü.

Bununla beraber, gözetim, modern ve çağdaş literatürde aşina bir konuydu. Denetim ve gözetimin önemli özellikleri, Kafka, Huxley ve Orwell gibi yazarların meşhur romanlarda merkezi motifler arasındaydı. 1984, bu akımın şüphesiz önemli örneklerinden.

Benzer olarak, filmler de defalarca gözetimi konu edindi. Örneğin, Hitchcock, Coppola ve De Palma gibi yönetmenler, Arka Pencere (1954), Konuşma (1974) ve Patlama (1981) gibi filmlerde, farklı bakış açılarından gözetim temasını tasavvur etti. Radyo ve televizyon da çeşitli yönlerde gözetimi benimsedi; kamera şakalarından çeşitli reality show formatındaki televizyon programlarına kadar.

Gözetim sanatta ve popüler kültürde yaygın bir tema olmasına rağmen, artistik ve medya dışavurumlarıyla gözetimin temsilleri sadece sınırlı bir dereceye kadar gözetim çalışmalarının konusu olabildi. Gary Marx bir kaç istisnadan biriydi. 1996’nın başında gözetim meselesinin çizgi flimlerde, çizgi romanlarda, filmlerde, pop şarkılarda ve sanatta nasıl karşımıza çıktığının bir çok örneğini gösterdi (Marx,1996).

Marx’ın değerlendirmeleri, gözetimin kültürel temsil ve deneyimlerini konu edinen Gözetim Çalışmaları’nın, gözetimin tehditkar ve kontrol altına alan yönlerini vurguladığı yönünde (Lyon,2001:51-68). Popüler kültür ve  gözetimin medya tasvirleri, eleştirel analizlerin başlama noktası olarak kabul edildiğini gösteriyor. Örneğin; gözetime olanak tanıyan bilişim teknolojilerinin karşı konulmaz gücü.

Sanatçıların gözetime dair bakış açısıyla aynı doğrultuda olan bu yaklaşım, gözetim uygulamalarının tartışmalı yönlerine odaklanmaya ya da gözetim teknolojilerinin işlemlerini açığa çıkarmaya meyilli. Mesela, Rokeby’nin diğer birçok çalışması gibi, “Sorting Daemon”, gözetim ve görselin güçlerini açığa çıkarmayla ilişkilendirildi. Ayrıca, bilgisayarların, gözlem ve izleme ile insan görevlerini devralarak ayrımcı ve eleştirel sınıfları git gide daha çok üretmesiyle de ilişkilendirildi. Benzer bir şekilde, kapalı devre televizyonların önünde sergilenen Gözetim Kamera Oyunlar Grubunun sunduğu tiyatral performanslar, kamera gözetiminin yasallığını ve işleyişini denemeyi amaçlar (Schienke and Brown, 2003). Institute for Applied Autonomy (Uygulamalı Özerklik Enstitüsü)’nin “Küçük Abi’si” (Little Brother) gibi gözetim uygulamalarına hitap eden oyuncak tasarımları, yüzyüze getiren ya da güveni suiistimal eden gözetimi amaçladı (Schienke and IAA, 2002).

Gözetime dair yaklaşımlar ne kadar beğeni dolu ve hoş karşılayan biçimde olsa da, bu çalışma gözetimin güven kırıcı, eleştirel yönleriyle ilgilenmemektedir. Bizim niyetimiz, öncelikli amacı eğlendirmek olan gözetimin dışa vurumlarının ortaya çıkan çeşitliliklerine dikkat çekmektir. Üstelik biz eğlence gözetimini başlama noktası olarak görmüyoruz. Gözetimin eğlendirici tarafı kendi içinde çalışmaya değer bir olgu olmasıdır. Bu tarz bir çalışmanın  gözetimin çok yönlü doğasının anlayışına katkı sağlayacağını umuyoruz.

Gözetim Oyunları

1980’lerde ev bilgisayarlarının artmasıyla birlikte, gözetim oyunları olarak adlandırılan dikkate değer bir alan ortaya çıktı. Video ve bilgisayar oyunlarının çoğunda gözetim (izleme objeleri ve data işlem teknolojileri yoluyla insanları takip etme), bilgisayar oyunlarının esas bir parçası oldu. Oyun tasarımcıları  giderek artan bir şekilde kasti olarak gözetimin büyüleyici -aynı zaman da çekici ve korkutucu- atmosferini, tahrik edici oyun alanı oluşturmak için kullanıyor. Güncel örneği bir simülasyon oyunu olan “The Sims” (herkesçe görülen oyuncular tarafından kontrol edilen sanal oyuncak ev).

1990’larda internetin popülerleşmesi gözetim oyunlarında yeni alanlar  oluşturdu. Bu aslında izleme, inceleme  ve çevreyi gözlemleyerek  ya da insanların şaşırtıcı, yenilikçi ve hatta bazen interaktif çevre oluşturması  için teknolojilerin kullanılması noktasına vardı.

Örneğin, Tony Blair’in 2005 İşçi Partisi seçimleri kampanyası sırasında, İngiliz gazetesi The Guardian “Blair’i Seyretme Projesi” (Blair Watch Project)’ni başlattı (Happold,2005). Okuyuculardan, Blair’in  ve onun kampanya yapan ortaklarının, oyları kazanmak için ülkeyi gezdikleri sırada çekebildikleri fotoğraflarını göndermeleri istendi. Bunun ayrımı gazetenin internet sitesinde ve blogunda yapılacaktı ve en çekici fotoğraf ödüllendirilicekti. Amaç toplanan çeşitli fotoğrafların, kampanyanın anlık fotoğraflarına eklenmesiydi.
İnternet sitesi, projeyi, “özgür  basında halkın yükümlülüğü” ya da “demokratik sürecin gözetimini diriltmek” gibi önemli sosyal fikirleri başarmak için bir araç olarak sunmadı. Bu aslında vatandaşların komik yarışa iştirak etmeleri için bir çağrıydı; Tony’nin ve onun arkadaş çevresinin fotoğraflarını mümkün olduğunca toplayabilmek için.

Gözetim ve oyunların kaynaşmasının çarpıcı örneği  İngiltere’den de gelir: “Monopoly Live”, Londra taksicilerinin hareketli gibi davranmasıyla birlikte oyunculara gerçekten Londra’da oynuyormuş gibi  hayallerinde canlandırma imkanı sunan geleneksel Monopoly masa oyununun online versiyonu ( Ogles 2005). Oyun mülkiyet satın alma ve inşa etmek gibi hemen hemen geleneksel masa oyunu gibi başlarken, çevrimiçi versiyonunu ile konum belirleme (GPS) sistemi sağlanmış  18 gerçek Londra taksicisi, oyuncunun biriktirecek ya da kirayı ödeceyeceği arasında karar veren oyuncular olarak kullanılır. Oyun Monopoly’nin yeni versiyonunu yükseltmek için dizayn edildi. Yeni ürünün tanıtımında ve yükseltilmesindeki süreci idare etmek için  bir aylığına pazarlama vesilesi oldu, ama oyun çok popüler hale geldi ki Hasbro Oyunları kampanyayı genişletmeye karar verdi.

Diğer bir oyun ise gerçek şehirlerle sanal ortamı entegre eden Blast Theory’nin “Beni Şimdi Görebiliyor Musun? (Can You See Me Now?)” oyunudur. Bu projede, Büyük Patlama (Blast Theory) üyeleri  aynı  sanal haritanın üzerindeki çevrimiçi katılımcıların konumlarını bulmak için onların peşinden giden gerçek şehrin sokakları vasıtasıyla hareket ediyorlar. Yarışmacılara çevrimiçi oyuncuların konumunu gösteren mesajları ve bilgileri alabilen cep bilgisayar sağlandı. Aynı zamanda, çevrimiçi oyuncular internete yayın akışı yapan telsiz taşıyan takipçilerini gizlice dinleyebiliyorlar. Oyun sanatsal girişim  olarak tanıtılsa da, aslında internet izleyicilerini aktif olarak dahil eden takip etme oyunudur.

Özetle, günümüzdeki pek çok oyunda gözetim teknolojileri, eğlence ve interaktif oyun üretmek için araç ve ortam olarak hizmet verir. Gözetimin daha bilindik sanatsal ve popüler kültürdeki temsillerinin aksine, yeni oyunlar gözetim uygulamalarının meşruiyetlerini eleştirmek niyeti taşımıyor görünmektedirler. Bunun yerine, heyecan ve çeşitlilik üretmekten başka bir şey yapıyor oldukları anlaşılıyor. Eğlence üzerine tek yönlü odaklanma da, gözetimin, oyunların tasvirinde ve yönergelerinde, (olmaz ama olursa da) nadiren muhatap alınması, tartışılması veya sorun edilmesinden çıkartılan bir kanıtıdır.


Kaynak — Anders Albrechtslund ve Lynsey Dubbeld, “The Plays and Arts of Surveillance: Studying Surveillance as Entertainment“, Surveillance & Society 3(2/3): 216-221.


Yasal Uyarı: Bu metin, Sosyal Bilimler Platformu Çeviri Ekibi‘nden Merve Sevinç tarafından Türkçe’ye çevrilmiş olup söz konusu metin, izin alınmadan başka bir web sitesinde ya da mecrada kısmen veya tamamen yayımlanamaz, kopyalanamaz, çoğaltılamaz, dağıtılamaz, içeriğinde herhangi bir değişiklik yapılamaz. Ancak alıntılanan yazının bir bölümü, alıntılanan yazıya aktif link verilerek kullanılabilir. Her türlü alıntı, (her müstakil yazı için) 200 kelime ile sınırlıdır. Alıntı yapılan metin üzerinde herhangi bir değişiklik yapılamaz.

Sosyal Bilimler Haftalık E-Bülten Aboneliği

* indicates required

Yorum Yazın

sosyalbilimler.org’a Katkıda Bulunabilirsiniz.

sosyalbilimler.org'da editörlük yapabilir, kendi yazılarını yayımlayarak blog yazarımız olabilir veya Türkçe literatüre katkı sağlamak amacıyla çevirmenlik yapabilirsin. Mutlaka ilgi alanına yönelik bir görev vardır. sosyalbilimler.org ekibine katılmak için seni buraya alalım!

Bizi Takip Edin!

Sosyal Bilimleri sosyal ağlardan takip edebilir, aylık düzenlenen kitap çekilişlerimize katılabilirsiniz.